ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΜΙΕΤ- ΑΜΕΡΙΚΗΣ 13

Ένα από τα πιο αγαπημένα δημοτικά τραγούδια εξεικονίζει με τρόπο συναρπαστικό το ταχύτατο ταξίδι του φιλιού, του κόκκινου φιλιού, από τα χείλη που σμίγουν στην πλάση που φιλοξενεί τους ερωτευμένους και πανηγυρίζει μαζί τους: Κόκκιν' αχείλι εφίλησα κι έβαψε το δικό μου, / και στο μαντίλι το 'συρα κι έβαψε το μαντίλι, / και στο ποτάμι το 'πλυνα κι έβαψε το ποτάμι, / κι έβαψε η άκρη του γιαλού κι η μέση του πελάγου. / Κατέβη ο αϊτός να πιει νερό κι έβαψε τα φτερά του, / κι έβαψε ο ήλιος ο μισός και το φεγγάρι ακέριο.

Οι έξι στίχοι, που διασώθηκαν σε ποικίλες παραλλαγές, έχουν μακρά φιλολογική, λαογραφική και λογοτεχνική ιστορία, στην οποία εμπλέκονται μεγάλα ονόματα της λογιοσύνης και της ποίησης. Ανάμεσά τους ο Κοραής, ο Φωριέλ, ο Ν.Γ. Πολίτης, ο Κρυστάλλης, ο Ψυχάρης, ο Αποστολάκης, ο Σεφέρης, ο Τσάτσος, ο Φώτος Πολίτης, ο Βρεττάκος.

Στο επίκεντρο του διαλόγου βρέθηκαν ζητήματα που μας απασχολούν και σήμερα: η ιδιαιτερότητα της δημοτικής ποίησης, η στάθμιση της αξίας της με ζύγια αμιγώς λογοτεχνικά και το δικαίωμα της ποίησης εν γένει, ανώνυμης και προσωπικής, να ιστορεί τα αισθήματα και τις ιδέες της ανοίγοντας δρόμους που την απομακρύνουν από την ασφάλεια της «λογικής» πεπατημένης. Η φυσικότητα με την οποία ο λαϊκός δημιουργός εμπιστεύτηκε την υπερβολή, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το τραγούδι του ακάθεκτου κόκκινου φιλιού, ετοίμασε τραγούδια που πιθανόν θα σαγήνευαν τους υπερρεαλιστές, Έλληνες και ξένους, αν τα γνώριζαν έγκαιρα σε όλη την έκτασή τους.

Κάποια άλλης κατηγορίας δημοτικά τραγούδια, στα οποία επίσης αναφέρεται ο ανά χείρας τόμος, θα μπορούσαν να προκαλέσουν το ιδιαίτερο ενδιαφέρον των πρωτοπόρων της ψυχανάλυσης, αν -και πάλι- τα γνώριζαν έγκαιρα. Αίφνης, ο Σίγκμουντ Φρόυντ, που γνώριζε τον Οιδίποδα τύραννο του Σοφοκλή, ίσως σκεφτόταν ότι ο όρος «οιδιπόδειο σύμπλεγμα» δεν καλύπτει με πληρότητα και διαύγεια τις σκέψεις του. Ο Οιδίποδας και η Ιοκάστη δεν γνωρίζονταν. Αντίθετα, σε ολόκληρο κύκλο δημοτικών τραγουδιών το «οιδιπόδειο» είναι ενεπίγνωστο, εκδηλώνεται δε με τέτοια επιθετικότητα από τη μητρική πλευρά ώστε συνταράζονται τα ιερά, ο ουρανός κι η θάλασσα. Αποκαλυπτικές για το βάρος που αποδίδει η λαϊκή σκέψη στο «οιδιπόδειο» κρίμα είναι οι παραλλαγές όπου η πραγμάτωση της μητρο-υιικής σχέσης απολήγει με τριπλό θάνατο (άλλη κάθαρση δεν προβλέπεται), αλλά και οι παραδόσεις στις οποίες Οιδίποδας, ενσυνείδητος, είναι ο Ιούδας.

 (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)


Στο βιβλιοπωλείο μας θα βρείτε και τους δυο πρώτους τόμους της σειράς

Το Αίμα της Αγάπης. Ο Πόθος και ο Φόνος στη Δημοτική Ποίηση
Όταν το Ρήμα γίνεται Όνομα

(από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Ο τόμος περιλαμβάνει τις ομιλίες που εκφωνήθηκαν κατά την ειδική εκδήλωση που οργανώθηκε στο Μουσείο Μπενάκη (Κτήριο Οδού Πειραιώς 138), στις 24 Φεβρουαρίου 2017, με την ευκαιρία της αναδρομικής έκθεσης του καλλιτέχνη "Όψεις αδήλων".

ΓΝΩΡΙΖΑΜΕ ΤΟΝ ΧΡΟΝΟ (1842) και τον τόπο (Ληξούρι), δεν γνωρίζαμε όμως ποιός ευαίσθητος συλλογέας δημοτικών τραγουδιών ήταν ο δημιουργός της χειρόγραφης συλλογής που μόλις τώρα έρχεται για πρώτη φορά στο φώς. Καθαρό και φροντισμένο το χειρόγραφο, πιστοποιεί ότι επρόκειτο για άνθρωπο λόγιο, ικανό να μεθοδεύσει τη συλλογή του υλικού του, την ταξινόμηση του και την αποτύπωση του στο χαρτί. Ικανό επίσης να σχολιάσει με φιλολογική γνώση και καλλιτεχνική ευαισθησία τους στίχους που επιμελώς είχε συγκεντρώσει. 

Η φιλολογική έρευνα, που θεμελιώθηκε στη συσχέτιση μαρτυριών φιλολογικού και ιστορικού χαρακτήρα και στον συγκριτικό έλεγχο χειρογράφων, απέδειξε ότι ο συντάκτης της συλλογής ήταν ο ποιητής και πεζογράφος Ανδρέας Λασκαράτος(1811-1901), δεινός αλλά και τερπνός χλευαστής της θρησκοληψίας. Στο σχολείο είχε δάσκαλο τον Ανδρέα Κάλβο. Στα χρόνια που σπούδαζε στην Κέρκυρα, βρέθηκε στον κύκλο του Σολωμού. Η πνευματική μαθητεία του στον μεγάλο Ζακύνθιο είναι πιθανό να του προκάλεσε το βαθύ ενδιαφέρον για τα δημοτικά τραγούδια, προς συλλογή των οποίων ταξίδεψε το 1845 στο Μεσολόγγι, την Πάτρα, την Αθήνα, τη Σύρο και την Κρήτη.

 Ήδη όμως το 1842 είχε έτοιμο και καθαρογραμμένο ένα χειροποίητο βιβλίο που τελικά έγινε διπλό, μια και το 1844, στην Κέρκυρα, ενσωματώθηκε στο αρχικό ένα μικρότερο. Τη συλλογή την απαρτίζουν περί τα 380 τραγούδια, τετράστιχα τα περισσότερα, ερωτικά, σατιρικά, αστεία, αλλά και τσακίσματα και έμμετρα γνωμικά. Και μάλιστα, όπως σημειώνει στον τίτλο ο ίδιος ο συλλογέας, τα τραγούδια είναι «μαζευμένα από τους τραγουδιστάδες», ώστε να εξασφαλιστεί η αυθεντικότητα τους. 

Η ανά χείρας έκδοση της Συλλογής Λασκαράτου προσφέρει τη δυνατότητα να απολαύσουμε ξανά την « ωραία απλότητα » των δημοτικών μας τραγουδιών, την ερωτική τους ευθύτητα και αμεσότητα, το σπιρτόζικο πνεύμα τους, τη διαυγή επιγραμματικότητα τους. Την αξία του μεταθανάτιου δώρου του Κεφαλλονίτη συγγραφέα τη μεγεθύνει το γεγονός ότι ανάμεσα στα τραγούδια που αποθησαύρισε δεν είναι λίγα όσα δεν απαντούν σε κατοπινές συλλογές δημοτικών τραγουδιών. 

Για παράδειγμα, το εξής τετράστιχο, που πλάστηκε το 1833: Άρχοντες, μεταλάβετε/και ξεμολογηθείτε κι εμάς τους μαύρους τους φτωχούς / να μας ξεφορτωθείτε. «Η σάτιρα είναι νοστιμότατη και φυσικότατη» σχολιάζει ο Λασκαράτος. Με το δίκιο του. 

Ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΠΑΚΩΣΤΑΣ είναι ομότιμος καθηγητής Νέας Ελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Το 2007-2009 δίδαξε στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα του Πανεπιστημίου της Γρανάδας. Πραγματοποίησε έρευνα σε αρχεία και βιβλιοθήκες της Κωνσταντινούπολης και του Βουκουρεστίου. Για το συγγραφικό του έργο τιμήθηκε τρείς φορές από την Ακαδημία Αθηνών. Είναι γενικός φιλολογικός επόπτης των εκδόσεων του Ιδρύματος Ουράνη της Ακαδημίας. 

Ο ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΜΠΟΥΚΑΛΑΣ έχει δημοσιεύσει εφτά βιβλία ποίησης (τα Ρήματα τιμήθηκαν με το Κρατικό Βραβείο Ποίησης 2010), δοκίμια και μεταφράσεις αρχαιοελληνικών ποιητικών και θεατρικών κειμένων. Δημοσιογραφεί στην Καθημερινή.

Περισσότερα για την έκθεση

Τίτλος: Το Κοινό - Κωμωδία χωρίς τίτλο 

Συγγραφέας: Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα

Μετάφραση: Κοσμάς Ξενάκης

Σχεδιασμός εξωφύλλου: Κοσμάς Ξενάκης
Έκδοση: Άγρα, Αθήνα 2015
Σελίδες: 128
ISBN: 978-960-505-179-2
Τιμή με έκπτωση: 8,10 €

 

Με την ευκαιρία της αναδρομικής έκθεσης έργων του ΚΟΣΜΑ ΞΕΝΑΚΗ στο ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΠΕΝΑΚΗ, οι Εκδόσεις ΑΓΡΑ ανατυπώνουν, σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων, τις μεταφράσεις του Κοσμά Ξενάκη των δύο υπερρεαλιστικών έργων του Λόρκα που πρωτοεκδόθηκαν το 1978 στην Ισπανία και που είχαν κυκλοφορήσαν τον Νοέμβριο του 1981 στα ελληνικά.

"Τολμηρότατο και με μια εντελώς νέα τεχνική. Είναι το καλύτερο που έχω γράψει για το θέατρο. (…) Δεν αντιλήφτηκαν τίποτα ή τρόμαξαν - το καταλαβαίνω. Το έργο είναι πολύ δύσκολο και για την ώρα δεν μπορεί να παιχτεί. Έχουν δίκιο. Αλλά σε δέκα ή είκοσι χρόνια θα γίνει τρομερή επιτυχία. Θα δεις."

Αυτά είναι τα λόγια του Λόρκα, μετά την πρώτη ανάγνωση του έργου Το Κοινό σε φίλους του, το φθινόπωρο του 1931. Από τότε το έργο ξαναδουλεύτηκε αλλά δεν εκδόθηκε ποτέ ολόκληρο. Μια μορφή του χειρογράφου παραδόθηκε στον R. M. Nadal που για χρόνια πολλά έψαχνε για άλλες εκδοχές του έργου και την χαμένη 5η σκηνή του χειρογράφου. Εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1978 στην Ισπανία με το μονόπρακτο Κωμωδία χωρίς τίτλο, που αρχικά νόμισαν ότι πρόκειται για την περίφημη χαμένη 5η σκηνή.
Το Κοινό, δράμα υπερρεαλιστικό, δίνει μια άλλη εικόνα για το έργο του Λόρκα. Τολμηρή αναζήτηση ενός ονειρικού θεάτρου με ποιητικές εκλάμψεις, όπου μέσα από τεχνικές και μοτίβα που πολύ αργότερα θα χρησιμοποιηθούν από την πρωτοπορία του θεάτρου (Pirandello, Cocteau, Genet, Beckett κ.ά.), μιλάει για τον ομοφυλόφιλο έρωτα, το θάνατο, την αδυναμία και το τυχαίο στον έρωτα, προβληματίζεται πάνω στη φύση του θεάτρου, στις σχέσεις συγγραφέα - έργου - θεατή.

Η Κωμωδία χωρίς τίτλο, απόηχος των ταραγμένων χρόνων 1935-36, κινείται σ' ένα κλίμα ανησυχητικό κι απειλητικό, κι έχει σαν θέμα της την τέχνη, το θέατρο και την επανάσταση.
Η έκδοση συνοδεύεται από εισαγωγή του R. M. Nadal και 12 σχέδια του Λόρκα.

Απόσπασμα

ΤΑΧΥΔΑΚΤΥΛΟΥΡΓΟΣ : Αν προχωρήσεις ένα σκαλοπάτι ακόμη, ο άνθρωπος θα σου φανεί ένα χορταράκι.
ΘΙΑΣΑΡΧΗΣ : Όχι ένα χορταράκι, αλλά, ναι, ένας θαλασσοπόρος.
ΤΑΧΥΔΑΚΤΥΛΟΥΡΓΟΣ : Εγώ μπορώ να μετατρέψω ένα θαλασσοπόρο σε μια βελόνα ραψίματος.
ΘΙΑΣΑΡΧΗΣ : Αυτό ακριβώς γίνεται στο θέατρο. Γι' αυτό εγώ τόλμησα να πραγματοποιήσω ένα δυσκολώτατο ποιητικό παιχνίδι, περιμένοντας ότι ο έρωτας θα το διέκοπτε με σφοδρότητα και ότι θα έδινε μορφή στα κοστούμια.
ΤΑΧΥΔΑΚΤΥΛΟΥΡΓΟΣ : Όταν λέτε έρωτας εγώ τρομάζω.
ΘΙΑΣΑΡΧΗΣ : Τρομάζετε ; Από τί;
ΤΑΧΥΔΑΚΤΥΛΟΥΡΓΟΣ : Βλέπω ένα τοπίο από άμμο να καθρεφτίζεται σ' ένα θολό καθρέφτη.
ΘΙΑΣΑΡΧΗΣ : Και τί άλλο ;
ΤΑΧΥΔΑΚΤΥΛΟΥΡΓΟΣ : Ότι ποτέ δεν τελειώνει το ξημέρωμα.

Ο Δ.Ν. Μαρωνίτης, μεταφραστής και μελετητής της Ιλιάδας και της Οδύσσειας, αλλά και του Αίαντα ή του Οιδίποδα επί Κολωνώ, συγκεντρώνει στον τόμο αυτό δοκίμιά του από το 1995 μέχρι σήμερα, μεγάλης διαύγειας και ώριμης σκέψης. Είναι κείμενα που γράφτηκαν καταρχήν για να ακουστούν. Χωρίζονται σε δύο ενότητες: α) "Από την Ιλιάδα στην Οδύσσεια" και β) "Από το έπος στο δράμα". Πρόκειται για τα γραπτά ενός μελετητή και διανοητή στην καλύτερη και ωριμότερη στιγμή του, όπου με μεγάλη ελευθερία και τόλμη διαλέγει μοτίβα από τα ομηρικά έπη και την τραγωδία: η γενεαλογία του κακού στην Ιλιάδα η μνήμη και η λήθη ως η μηχανή της ποίησης· ο φόνος και η ικεσία· το "σκάνδαλο" του αφανισμού των εταίρων του Οδυσσέα· οι τόποι και τρόποι του νόστου· η Ελένη και η Κλυταιμνήστρα - δυο ομηρικές γυναίκες στο αρχαίο δράμα· ο Οδυσσεύς και ο Οιδίπους - δυο παράξενοι ξένοι· ο Οιδίπους επί Κολωνώ - μια αινιγματική τραγωδία με το πάθος, τον καθαρμό και την εξιλέωση. Ανάμεσα στις γραμμές ο αναγνώστης θα διακρίνει και αυτοβιογραφικές ταυτίσεις του συγγραφέα. "Όπου η λέξη 'τέλος' σημαδεύεται τώρα πια με εναλλακτικές σημασίες, πλησιάζοντας σ’ αυτό που οι γραμματικοί ονόμασαν 'έξοδο', για να δηλώσουν την εκπνοή ενός δράματος, τραγωδίας και κωμωδίας".

Ο Δ.Ν. Μαρωνίτης προσφέρει ένα βιβλίο χωρίς υποσημειώσεις και παραπομπές, ένα βιβλίο "ασημείωτο", όπου όλα όσα έχει να πει έχουν χωνευτεί σε ένα λόγο καθαρό και βαθύ. Όπως καταλήγει στον Πρόλογό του: "Η διάταξη των κειμένων στο εσωτερικό των δύο μερών έχει φαντάζομαι κάποια λογική, δεν είναι όμως υποχρεωτική για τον αναγνώστη, που δικαιούται να διαλέξει τη σειρά που του πηγαίνει περισσότερο, ανάλογα κάθε φορά με τον τίτλο, που υπολογίζει και στα υπονοούμενά του. Περί αυτού πρόκειται".

 Άλλες εκδόσεις που θα βρείτε στο βιβλιοπωλείο του ΜΙΕΤ