ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΜΙΕΤ- ΑΜΕΡΙΚΗΣ 13

Στο παρόν βιβλίο εκδίδονται φωτογραφίες του Φρεντερίκ Μπουασσοννά από δύο ταξίδια που πραγματοποίησε στη Βόρειο Ελλάδα το 1913 και το 1919 μαζί με τον φίλο, συνοδοιπόρο και συνεργάτη στις εξορμήσεις του Ντανιέλ Μπω-Μποβύ. Ήδη από την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα οι δύο φυσιολάτρες και φιλέλληνες Ελβετοί ταξιδεύουν στην ελληνική ύπαιθρο και φωτογραφίζουν τοπία και σκηνές με σκοπό να συστήσουν εκ νέου την Ελλάδα στο ευρωπαϊκό κοινό. Οι φωτογραφίες της Ηπείρου και της Μακεδονίας ελήφθησαν μάλιστα κατόπιν επίσημης συμφωνίας του φωτογράφου με την ελληνική κυβέρνηση για την προβολή της ελληνικότητας των νέων εδαφών. Ωστόσο οι τεχνικές δυσκολίες μιας τέτοιας αποστολής κάθε άλλο παρά αμελητέες ήταν. Σκιαγραφώντας τα γεγονότα γύρω από αυτά τα ταξίδια, η Ματθίλδη Πυρλή δεν παραλείπει να περιγράψει την –αφανή, ηρωική και αδιανόητη για τα σημερινά δεδομένα– προσπάθεια που συνεπαγόταν η λήψη φωτογραφιών σε εξωτερικό χώρο, και μάλιστα ορεινό, εκείνη την εποχή.

Η παραμονή των δύο συνεργατών και φίλων στη Θεσσαλονίκη υπήρξε γόνιμη: ο φακός του Μπουασσοννά αποτυπώνει όψεις της πόλης σε δύο καθοριστικές στιγμές της ιστορίας της, δηλαδή την απελευθέρωση και την καταστροφή της από τη σαρωτική πυρκαγιά. Οι φωτογραφίες αναδεικνύουν το πολύπλοκο και σαγηνευτικό ψηφιδωτό της πολυπολιτισμικής Θεσσαλονίκης: τις ρωμαϊκές αρχαιότητες, τον βυζαντινό πλούτο της και το αρχιτεκτονικό αποτύπωμα των Οθωμανών. Πανοραμικές λήψεις και στιγμές καθημερινού βίου συνθέτουν την εικόνα της πόλης όπως την πρωτοαντίκρισαν οι δύο ταξιδιώτες. Από την άλλη, η περιήγησή τους στην ευρύτερη περιοχή της Μακεδονίας και η ανάβασή τους στα χωριά του Ολύμπου έφερε ενώπιον τους «έναν ακόμη πολιτισμό σκαλωμένο στα δίχτυα του χρόνου που αρνείται να κυλήσει», όπως γράφει η Ματθίλδη Πυρλή: Σαρακατσάνες που γνέθουν, βοϊδήλατες άμαξες, λασπωμένοι χωματόδρομοι και ανηφορικά καλντερίμια χωριών συγκροτούν την όψη εκείνης της πρωτόγνωρης για την Ευρώπη Ελλάδας. 

Οι φωτογραφίες που παρουσιάζονται εδώ προέρχονται από το αρχείο του ιστορικού Νίκου Γουλανδρή, το οποίο περιήλθε στο ΜΙΕΤ το 2017 με δωρεά της συντρόφου του Αλεξάνδρας Πουρνάρα. Πρόκειται για μια σειρά πρωτότυπων γυάλινων διαφανειών του οίκου Φρεντερίκ Μπουασσοννά, οι οποίες προορίζονταν για προβολή σε διαλέξεις. Οι εικόνες αυτές ανανεώνουν το ενδιαφέρον μας για την απαράμιλλη ματιά του Φρεντερίκ Μπουασσοννά, στον οποίο οφείλουμε ένα σημαντικό σώμα φωτογραφιών από την Ελλάδα των αρχών του 20ού αιώνα.

 Το βιβλίο αυτό φέρνει στο φως νέα, άγνωστα τεκμήρια για την ιστορία της Θεσσαλονίκης του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα: φωτογραφίες, χάρτες, αναλυτικά σχέδια, υπομνήματα και καρτ ποστάλ, που ανατρέπουν πολλά από όσα ξέραμε μέχρι σήμερα για την εποχή κατά την οποία η Θεσσαλονίκη έμπαινε στη νεωτερική εποχή.

Η παλαιότερη φωτογραφία της πόλης, το πανόραμα του Γιόσεφ Σέκελυ (από την Εθνική Βιβλιοθήκη της Βιέννης), τραβηγμένη το 1863, δημοσιεύεται εδώ για πρώτη φορά σε τέσσερις μεγάλες αναδιπλούμενες σελίδες συνολικού μήκους ενός μέτρου.

Η φωτογραφία αυτή «μιλάει» με γλαφυρότητα για την τελευταία φάση της Θεσσαλονίκης πριν από την ορμητική έλευση του εκσυγχρονισμού της. Αποκαλύπτει χαμένα σήμερα μνημεία, όπως είναι το θαλάσσιο τείχος, ο Πύργος της Αποβάθρας και το Πρόπυλο των Δώδεκα Αποστόλων. Παρουσιάζονται επίσης η φωτογραφία του Άγγλου αξιωματικού του ναυτικού Χέρμπερτ Σέυς (από τη συλλογή Γιώργου Δέλλιου στο ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ), καθώς και εκείνη του Αλφόνς Ρουμπελαίν, που υπολογίζεται ότι έχουν τραβηχθεί γύρω στο 1873. Πέντε άγνωστοι χάρτες των Ανατολικών Σιδηροδρόμων, της εταιρείας που έφερε το τρένο στη Θεσσαλονίκη το 1872, δημοσιεύονται για πρώτη φορά και αποκαλύπτουν την εξέλιξη της περιοχής του παλιού σταθμού έξω από τα δυτικά τείχη και το φρούριο του Βαρδαρίου. Σχέδια του Μπέστσιναρ και καρτ ποστάλ διαγράφουν την πορεία του περίφημου κήπου από την ίδρυση μέχρι τον αφανισμό του. Φωτογραφίες και σιδηροδρομικοί χάρτες συσχετίζονται με μια δορυφορική λήψη με τα σχέδια του Βιτάλη για τη δημιουργία της παλιάς παραλίας το 1871 και με άλλους γνωστούς χάρτες του 19ου αιώνα. Ο πίνακας του Ιταλού ζωγράφου Σαλάκκα, που απεικονίζει τη Θεσσαλονίκη από τη θάλασσα, ερμηνεύεται μέσα από τα καινούρια τεκμήρια και αποκαλύπτει κρυμμένα μυστικά του: την πρώτη πλατεία της πόλης στα Λαδάδικα –την πλατεία της Αποβάθρας- με το πρώτο, άγνωστο μέχρι σήμερα, Τελωνείο, την παλιά Καραντίνα, το κεντρικό καφενείο του λιμανιού. Διαγράφεται η μετακίνηση της κεντρικής πλατείας της Θεσσαλονίκης από τα δυτικά προς τα ανατολικά, την ίδια στιγμή που εκδυτικίζεται συνεχώς: από το ανατολικό μεϊντάνι της Αποβάθρας του λιμανιού στα ευρωπαϊκά καφέ της πλατείας Ελευθερίας και από κει στην επιβλητική, αλλά ψυχρή, πλατεία Αριστοτέλους. Και ακόμη, διατυπώνονται κάποιες υποθέσεις και ερμηνείες για τον λιμενοβραχίονα και την επιχωμάτωση του βυζαντινού λιμανιού από τα φερτά υλικά των ρεμάτων αλλά και για τη θέση της πρώτης συναγωγής, της Ετς αΧαΐμ, όπου κήρυξε ο Απόστολος Παύλος. Αναλυτικά υπομνήματα των φωτογραφιών, με ταυτοποιήσεις όλων των μνημείων –χαμένων και υφιστάμενων-, καθώς και ένα χρήσιμο ευρετήριο μνημείων, ονομάτων και τοποθεσιών συμπληρώνουν το βιβλίο.

Η έκδοση αυτή βασίστηκε στην έκθεση «Η παλαιότερη φωτογραφία της Θεσσαλονίκης», η οποία παρουσιάστηκε στη βίλα Καπαντζή από τις 11 Απριλίου έως τις 13 Ιουλίου 2014.